ชั่วโมงทำงานพยาบาลตามประกาศใหม่ ตารางเวรต้องเปลี่ยนอย่างไร

สภาการพยาบาลออกประกาศเรื่องการจัดเวลาการทำงานของผู้ประกอบวิชาชีพการพยาบาล ลงราชกิจจานุเบกษาและมีผลตั้งแต่ 11 มีนาคม 2569 สาระสำคัญคือกำหนดเพดานชั่วโมงทำงานและเวลาพักขั้นต่ำไว้ชัดเจน ซึ่งแปลว่าตารางเวรที่เคยจัดด้วยมือบนกระดาษหรือบนไฟล์ตารางคำนวณ ต้องมีคนคอยไล่ตรวจทุกใบว่าผ่านเกณฑ์หรือไม่

บทความนี้สรุปกติกาที่บังคับใช้แล้ว ร่างกฎหมายที่กำลังตามมา งานวิจัยที่อธิบายว่าทำไมต้องเป็นตัวเลขเหล่านี้ และสิ่งที่ระบบจัดตารางเวรควรทำได้

กติกาที่บังคับใช้แล้ว

จุดที่มักเข้าใจผิดคือตัวเลข 52 ชั่วโมงเป็นยอดรวมทุกอย่างแล้ว ทั้งเวรปกติ ล่วงเวลา และเวลาที่อยู่เวร On Call ไม่ใช่นับเฉพาะเวรปกติ การนับแยกจะทำให้ตารางที่ดูผ่านเกณฑ์บนกระดาษกลายเป็นเกินจริงทันทีที่มีคนถูกตามกลางดึก

เป้าหมายของประกาศตามที่ระบุไว้คือยกระดับมาตรฐานการจัดเวลาทำงาน ลดความเหนื่อยล้า และเพิ่มความปลอดภัยทั้งกับผู้รับบริการและตัวผู้ปฏิบัติงานเอง โดยให้สถานพยาบาลจัดระบบดูแลสุขภาพและความสมดุลระหว่างการทำงานกับการพักผ่อน

ร่างกฎหมายที่กำลังจะตามมา

แพทยสภาเปิดรับฟังความเห็นร่างกฎหมายคุ้มครองบุคลากรสาธารณสุข ระหว่าง 19 ธันวาคม 2568 ถึง 19 มกราคม 2569 ครอบคลุมทั้งแพทย์และพยาบาล เกณฑ์ในร่างเข้มกว่าประกาศที่ใช้อยู่

ตัวเลขชุดนี้ยังเป็นร่างที่อยู่ระหว่างรับฟังความเห็น ยังไม่ใช่กฎหมาย แต่บอกทิศทางได้ชัดว่าเกณฑ์กำลังจะเข้มขึ้น ระบบที่ฝังตัวเลขไว้ตายตัวในโค้ดจะปรับตามไม่ทัน

เหตุผลที่ร่างกฎหมายระบุไว้มีสี่ข้อ ภาระงานเกินขีดจำกัดเพราะสิทธิการรักษาขยายแต่อัตรากำลังไม่เพิ่มตาม ความเสี่ยงด้านความปลอดภัยเมื่อผู้ปฏิบัติงานอยู่ในภาวะล้า ความขัดแย้งในที่ทำงานที่มีต้นเหตุจากความอ่อนล้า และการลาออกของบุคลากรไปทำงานที่อื่น

ทำไมต้องเป็น 11 ชั่วโมง และทำไมเวรกลางคืนสามคืนติดถึงอันตราย

งานวิจัยเรื่องการจัดตารางเวรเพื่อลดความล้าในพยาบาลที่หมุนเวรกลางคืน วัดชั่วโมงนอนสะสมและชั่วโมงที่อยู่ในภาวะล้าของแต่ละรูปแบบเวรสามวันติดกัน ผลต่างกันมากจนน่าตกใจ

หลังเวรกลางคืนหนึ่งคืน ผู้ปฏิบัติงานนอนเฉลี่ยเพียง 5 ชั่วโมง และงานวิจัยประเมินว่าเวลางานกว่าครึ่งหนึ่งอยู่ในภาวะล้า ข้อเสนอของงานวิจัยตรงไปตรงมา

1. เลี่ยงเวรกลางคืนติดกันเกินสองคืน เพราะคืนที่สามคือจุดที่ความล้าพุ่งขึ้นหลายเท่า ไม่ใช่ค่อย ๆ เพิ่มทีละนิด
2. ห้ามจัดเวรที่ห่างกันน้อยกว่า 11 ชั่วโมง งานวิจัยเรียกรูปแบบนี้ว่า quick return ซึ่งเพิ่มความล้าชัดเจนแม้ชั่วโมงนอนรวมจะเท่ากัน
3. จัดเวรเช้าหรือเวรบ่ายติดกันเพื่อให้ร่างกายฟื้น สองรูปแบบนี้แทบไม่สร้างความล้าสะสมเลย
4. ให้เข้านอนทันทีหลังลงเวรกลางคืน ไม่ใช่ฝืนตื่นทั้งวันแล้วค่อยนอนตอนกลางคืน

น่าสังเกตว่าเลข 11 ชั่วโมงในงานวิจัยตรงกับเลขที่ประกาศสภาการพยาบาลกำหนดไว้พอดี ประกาศฉบับนี้จึงไม่ได้ตั้งตัวเลขขึ้นมาลอย ๆ แต่มีงานวิจัยรองรับ

ระบบจัดเวรอัตโนมัติช่วยได้จริงไหม

โรงพยาบาลมหาวิทยาลัยอินฮาในเกาหลีใต้ทำระบบจัดตารางเวรด้วยปัญญาประดิษฐ์ แล้วเปรียบเทียบผลระหว่างเดือนธันวาคม 2565 ที่จัดด้วยมือ กับเดือนธันวาคม 2566 ที่ให้ระบบจัด ครอบคลุม 14 แผนก และสำรวจความเห็นผู้ปฏิบัติงาน 253 คน

สิ่งที่ระบบทำได้ดีกว่าการจัดด้วยมือ

• รับประกันเวลาพักระหว่างเวรอย่างน้อย 14 ชั่วโมง ซึ่งเข้มกว่าเกณฑ์ 11 ชั่วโมงของไทย
• กระจายคนที่มีประสบการณ์ให้ทั่วทุกเวร ลดจำนวนคนจบใหม่ที่ต้องอยู่เวรเช้าลง 0.43 คนต่อแผนก
• ลดรูปแบบเวรที่ทำร้ายร่างกาย เช่น เวรกลางคืนแล้วหยุดแล้วต่อเวรบ่าย
• เพิ่มวันหยุดติดกันตั้งแต่สองวันขึ้นไป และจัดเวรวันหยุดสุดสัปดาห์ได้ดีขึ้น

ด้านความรู้สึกของผู้ใช้ ความสะดวกได้คะแนนสูงสุด รองลงมาคือความเป็นธรรมและความพึงพอใจ และงานวิจัยพบว่าความพึงพอใจต่อระบบกับการลดเวรที่มีปัญหา อธิบายความพึงพอใจในงานโดยรวมได้ราว 27 เปอร์เซ็นต์

ข้อจำกัดที่ผู้วิจัยระบุเองคือทำในโรงพยาบาลเดียวจึงยังสรุปกว้างไม่ได้ และระบบยังไม่ได้คิดถึงความหนักของงานและอัตราการครองเตียง ซึ่งเป็นตัวแปรที่หัวหน้าเวรใช้ตัดสินใจจริงทุกวัน

ระบบจัดตารางเวรควรตรวจอะไรให้ได้

รวมทั้งประกาศและงานวิจัยแล้ว ได้ข้อกำหนดที่เขียนเป็นกติกาในระบบได้ตรง ๆ แบ่งเป็นสองระดับ

ระดับที่ต้องกันไว้ไม่ให้บันทึกเลย เพราะผิดประกาศชัดเจน

• เวรที่ยาวเกิน 12 ชั่วโมงต่อวัน
• ชั่วโมงรวมทั้งสัปดาห์เกิน 52 ชั่วโมงเมื่อรวมล่วงเวลาและ On Call
• เวรสองเวรที่ห่างกันน้อยกว่า 11 ชั่วโมง

ระดับที่ควรเตือนแต่ยังบันทึกได้ เพราะหัวหน้าเวรต้องตัดสินใจเองตามสถานการณ์

• ทำงานเกิน 12 ชั่วโมงติดต่อกันเกินสามวัน
• เวรกลางคืนติดกันตั้งแต่สามคืน
• รูปแบบเวรกลางคืนแล้วหยุดแล้วต่อเวรบ่าย
• สัปดาห์ที่ไม่มีวันหยุดติดกันสองวัน

เหตุผลที่ไม่ควรปิดกั้นทุกข้อ เพราะหน้างานจริงมีวันที่คนลาป่วยกะทันหันแล้วไม่มีใครมาแทน ระบบที่ปิดกั้นทุกอย่างจะถูกหลบด้วยการไม่บันทึกลงระบบ แล้วโรงพยาบาลจะเสียทั้งตารางและหลักฐานไปพร้อมกัน

ERP HOSOffice จัดตารางเวรให้ได้

โมดูลจัดตารางเวรใน ERP HOSOffice V2 ออกแบบมาสำหรับงานนี้โดยตรง ทำงานร่วมกับระบบบุคลากรและระบบลาในตัวเดียวกัน จึงรู้ทั้งกำลังคนที่มีจริงและวันลาที่อนุมัติแล้ว ก่อนจะออกตารางให้

• จัดตารางเวรรายเดือนได้ทั้งหน่วยงาน แยกตามแผนกและประเภทเวร พร้อมสลับเวรระหว่างบุคคลได้
• ตรวจเกณฑ์ชั่วโมงให้อัตโนมัติ ทั้งเพดานต่อวัน ต่อสัปดาห์ และเวลาพักระหว่างเวร โดยค่าเกณฑ์แก้ได้จากหน้าตั้งค่า ไม่ได้ฝังไว้ในโค้ด เมื่อร่างกฎหมายผ่านจึงปรับตามได้ทันที
• รายงานชั่วโมงรายคนรายสัปดาห์ ที่รวมล่วงเวลาและ On Call เข้าไปแล้ว ใช้ตอบได้ทันทีเวลาถูกตรวจ
• เชื่อมกับระบบลาและระบบบุคลากร ตารางที่ออกมาจึงไม่ชนกับวันลาที่อนุมัติไปแล้ว
• แดชบอร์ดผู้บริหาร เห็นภาพรวมกำลังคนและชั่วโมงทำงานของทั้งองค์กรในหน้าเดียว

ระบบนี้เป็นงานบริหารหลังบ้านขององค์กร ไม่ใช่ระบบรักษาพยาบาล งานเวชระเบียนและการรักษายังเป็นหน้าที่ของระบบ HIS ที่โรงพยาบาลใช้อยู่ ทั้งสองระบบทำงานคู่กันได้

อยากดูว่าโมดูลจัดตารางเวรทำงานอย่างไรกับหน่วยงานของท่าน ทักมาคุยกันสั้น ๆ ก่อนได้ เราจะบอกตรง ๆ ว่าเหมาะกับงานของท่านหรือไม่

แหล่งอ้างอิง

• ประกาศชั่วโมงทำงานพยาบาลใหม่ JS100
• ประกาศสภาการพยาบาลฉบับใหม่ Hfocus
• สภาการพยาบาลกำหนดการทำงานไม่เกิน 12 ชั่วโมงต่อวัน ผู้จัดการออนไลน์
• ร่างกฎหมายคุมชั่วโมงทำงานแพทย์และพยาบาล The Active Thai PBS
• Data-Driven Scheduling Strategies to Minimize Fatigue in Rotating Night-Shift Nurses PMC
• Development and evaluation of an AI nursing scheduling system at Inha University Hospital PMC

บทความนี้เป็นการสรุปเพื่อเผยแพร่ความเข้าใจ ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย สำหรับข้อความที่เป็นทางการกรุณาอ้างอิงประกาศฉบับจริงในราชกิจจานุเบกษา